Машины эд хэсэг

Хоёр паралель эргэх шаантган ремен
дамжуулгын бүдүүвч зураг

Машины эд хэсэг гэдэгт суурь машин, үйлдвэрийн тоног төхөөрөмж, аппарат, барилга байгууламжинд хэрэглэх эд хэсгийг нэрлэж болно. Машины эд хэсгийг өөрөөр машины элемент ч гэж нэрлэдэг бөгөөд үүнд байж болох хамгийн жижиг эд ангийн xийцийг тодорхой зорилго буюу функцийг гүйцэтгэх үүрэгтэй байдаг. Жишээлбэл ийм төрлийн машины элементийн тоонд жийрэг резин, эрэг, боолт хамаарах ба мөн олон эд ангийн нэгдэл ч байж (энэ нэгдэлийг буцаан задлахад эргээд нэгж машины эд хэсэг болдог учир) бас болно. Үүний жишээ дугуйн гинж, эргэвч, холхивч, хөдөлгүүр гэх мэт. Машины эд хэсэг нь дээд зэргээр судлагдан боловсронгуй болон хөгжсөн эд ангиуд байдаг.

Тодорхой эд ангиудыг (боолт, гайк, жийргэвч, пүрш) байж болох бараг бүх шинж чанарыг агуулсан стандартаар тодорхойлсон байх учир тэдгээрийг ямар ч асуудалгүйгээр солих боломжтой. Гэхдээ бүх машины эд ангийг стандартчилах боломжгүй хэт өвөрмөц буюу тусгай хийц загвартай эд ангийг стандартчилах үндсэн хэмжээс нь байхаас нарийн бүх хэмжээс байдаггүй. Тиймээс үйлдвэрлэгчид тухайн эд ангийг хийх дээ үндсэн байх ёстой хэмжээснээс бусдыг, өөрийн үйлдвэрийн техник технологидоо тулгуурлан өөр өөр байж болох талтай. Ийм эд ангийг солиход бас хүндрэлтэй. Үүний жишээ нь хөдөлгүүр, эргэвч, тулгуур гол гэх мэт.

DIN6914
Зургаан талт боолт
M24x100

Дараах жагсаалтаар машин үйлдвэрлэлийн техникт өргөн хэрэглэдэг үндсэн чухал элементүүдийг жагсаав.

• холболтын эд анги 
• боолтон холбоос 
• гагнаасан холболт 
• халуун гагнуурын холболт 
• наах холболт 
• хадгалах эд анги 
• пүрш 
• инерцээр эргэх араа/гол 
• чиглүүлэгч эд хэсэг 
• гулгах эргэвч, эргэх эргэвч
• гол дамар 
• шүдэт араа болон шүдэт араат дамжуулах хөдөлгүүр 
• үрэлтэн араат хөдөлгүүр

Үйлдвэрийн байгууламжийн үйлдвэрлэл

БАСФ-Лудвигсхафен байрлах салбар үйлдвэр

Үйлдвэрийн байгууламжийн үйлдвэрлэл нь техниктэй холбоотой бизнесийн салбар бөгөөд гол зорилго нь техникийн зориулалт бүхий тоног төхөөрөмжийг бодитоор бий болгон амьдралд нэвтрүүлэх. Үйлдвэрийн байгууламжийн үйлдвэрлэлийн хамрах хүрээ нь тухайн салбар эсвэл тоног төхөөрөмжийн төрлөөс хамааран янз бүр байна. Үүнд үйлдвэрлэлийн технологи, эрчим хүч, ханган нийлүүлэлтийн техник, үйлдвэрлэлийн техник, машин үйлдвэрлэл болон цахилгаан техник гэсэн салбарууд орно. Шинэ технологи нэвтрүүлэхийн тулд системийг бүхэлд нь авч үзэн нэг эд ангид аль болох олон үүрэг гүйцэтгэхээр анхнаас төлөвлөдөг. Эд анги бүрийн гүйцэтгэх үүрэг нийт процессоос бий болох бөгөөд нэгдсэн процесс нь тодорхой нөхцөлүүдийг хангаж байх ёстой. Эхлээд процесс бүрийг судлан алхам бүрийг нэг нэгээр нь тодорхойлоод түүнийгээ найдвартай ажиллах горимыг тооцсоны үндсэн дээр хэрэгтэй зураг төслөө гаргана. Дараа нь процессуудыг хооронд нь холбох, тохируулга хийх болон шаардлагатай бол техникийн сайжруулалт хийсний дараа үндсэн процесс бий болох бөгөөд энэ үндсэн процессыг ханган нийлүүлэх болон хог хаягдал зайлуулах (Utilities) төхөөрөмж болон тухайн системийг удирдах болон хяналтын системтэй холбосны дараа тоног төхөөрөмжийн үйлдвэр маань бүрэн болно. Үйлдвэр барихдаа анхнаасаа зайлшгүй төлөвлөх ёстой зүйлүүдэд мөн үйлдвэрээс гарч буй хог хаягдлыг зайлуулах бодлого, үйлдвэрийн процесс бүрд яаж хог хаягдлыг багасгах бодлого, хорт хий болон хорт хийг цэвэрлэх төхөөрөмж болон ажлын үеийн аюулгүй байдал зэргийг сайн тооцон оруулж өгөх нь тухайн үйлдвэрийн чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм.  

Шинээр үйлдвэрийн байгууламж барих түүний хөгжил

Техникийн тоног төхөөрөмжийн хөгжлийн процессыг дараах нийтлэг алхмуудад хувааж болно:

1. Үйлдвэрлэлийн технологи буюу процессын хөгжлийг түүний бүрэлдэхүүн хэсэг болох тоног төхөөрөмжтэй нь болон тэдгээрийн шинэчлэлийг лаборатори болон туршилтын үйлдвэрт аж үйлдвэрийн хэмжээнд хүртэл хөгжихөөр тооцож үзэх
2. Удирдлагын, эдийн засгийн болон техникийн нөхцөл байдлыг тооцон олох мөн үйлдвэр ашиглагчийн шаардлагуудыг тооцох
3. Өөр өөр техникийн болон эдийн засгийн харьцуулсан судалгаа бүхий техник эдийн засгийн үндэслэл. Энэхүү судалгаа зөвшөөрсөн эсвэл эс зөвшөөрсөн гэсэн шийдвэр байх бөгөөд энэ нь тухайн үйлдвэр ерөөсөө баригдах үгүйг шийддэг.
4. Концептын үе (урьдчилсан төлөвлөгөө), энэ нь олон янзын үйлдвэрийн төслөөс аль нэгийг сонгож үүнийг хийе гэсэн эцсийн сонголт ба үүний дараа байгууламжийн техникийн цар хүрээ хэр байх болон түүний ойролцоо үнэлгээг гаргах. Мөн төслийн хөрөнгө оруулалтад шаардагдах анхны өртөг, зардал болон хугацааг тооцоолон ойролцоогоор гаргах
5. Техникийн болон эдийн засгийн хамгийн ашигтай загварыг боловсруулах мөн ирээдүйд гарах бүх зардал болон орлогыг нарийн тооцоолон гаргаx. (анхны техникийн зураг төсөл буюу Basic Engineering)
6. Шаардлагатай бүх зөвшөөрлийн төлөвлөлт хийх, энэ зөвшөөрлөө тухайн эрх бүхий байгууллагуудаас гаргуулан авах
7. Төсөл хэрэгжүүлэхэд шаардлагатай арга хэмжээ болон бүх бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн дэлгэрэнгүй тайлбар, нарийвчилсан зураг төслийг бэлдэх (хэрэгжүүлэх төлөвлөгөө буюу Detail Engineering)
8. Төслийн нарийвчилсан бүрэлдэхүүн хэсэг болон ажиллах хүчний хөдөлмөрийн хөлсний талаарх үнийн санал тавих
9. Ирсэн үнийн саналыг хооронд нь харьцуулаад захиалга өгөх
10. Байгууламжaa барих ажлыг эхлүүлэх
11. Байгууламжийг ашиглалтад авах
12. Харилцан тохирсон хөдөлмөрийн гэрээний дагуу нотлох баримтуудыг цуглуулах (материалын өртөг, энергийн өртөг, чанарын баталгаа, баталгаат хугацаа гэх мэт)
13. Байгууламжийг ашиглагч байгууллагад хүлээлгэн өгөх

Үйлдвэрийн байгууламжийн гэрээ

Энэ төрлийн байгууламжийн үйлдвэрлэл маш том цогцолбор учир түүний үйлдвэрлэлийн гэрээ дан ганц тухайн үйлдвэрт зориулсан гэрээний төрөл болон хөгжиж ирсэн. Тиймээс энэ төрлийн олон улсын гэрээний загварыг гаргадаг байгууллага байдаг ба үүний жишээ нь FIDIC (Federation Internationale des Ingenieurs-Conseils). Silver Book хэмээх төслийн талаар бичсэн ном нь зөвхөн EPC-Tүлхүүр гардуулах-Шийдэл (анг.: Тurnkey-Projekt) зориулсан гэрээний загвар юм. Эдгээр гэрээний загваруудад эрсдэл гарсан тохиолдолд хэрхэн хуваарилах болон хариуцлагыг хязгаарлан тогтоох талаар нарийвчлан бичсэн дүрмүүд байдаг. Хэрэв ямар төсөлтэй холбоотой маргаан гарвал олон улсын худалдаа үйлдвэрийн танхимын журмын дагуу Парис хотноо шүүхээр таслан шийдвэрлэх талаар мөн тусгаж өгсөн байдаг.

Үйлдвэрийн байгууламж ашиглагчид

Үйлдвэрлэлийн технологи нь дэлхийн аж үйлдвэрийн ихээхэн том хувийг эзэлдэг. Үүнд ялангуяа дараах үйлдвэрийн салбарууд багтана:

• Газрын тос болон байгалийн хийн үйлдвэр
• Химийн болон эмийн үйлдвэрүүд
• Бордоо болон хүнсний бүтээгдэхүүний үйлдвэр
• Металл боловсруулах үйлдвэр

Ном зүй

• Sattler, Klaus; Kasper, Werner: Verfahrenstechnische Anlagen - Planung, Bau und Betrieb, WILEY-VCH Verlag Weinheim, 2000. ISBN 3-527-28459-1
• Hirschberg, Hans Günther: Handbuch Verfahrenstechnik und Anlagenbau - Chemie, Technik, Wirtschaftlichkeit, Springer-Verlag Berlin Heidelberg 1999, ISBN 3-540-60623-8

Цагариг жийргэвч

Харьцангуй нарийн цагариг
жийргэвчүүд

Цагариг жийргэвч буюу цагариг хэлбэртэй жийрэг резин (О-Цагариг гэж бас нэрлэдэг) нь цагариг хэлбэртэй жийрэглэх зориулалт бүхий резинэн эд анги юм. О-Цагариг гэдэг нэр нь түүний бөөрөнхий буюу цагариг хэлбэрийн хөндлөн огтлолоос хамааран бий болсон нэршил юм. О-Цагариг нь олон улсын техникийн стандарт ISO 3601 стандартчилагдсан. Германд энд жийрэг резин нь DIN ISO 3601 гэсэн стандартын дагуу үйлдвэрлэгддэг.

Үйлдвэрлэл

Энэ төрлийн жийрэг резин үйлдвэрлэх нь түүний энгийн бөөрөнхий хийцээс шалтгаалан үйлдвэрлэх ажиллагаа их хялбар. Үйлдвэрлэх тоо хэмжээ бага үед түүнийг шахаж цутгах (Injection Moulding) машинаар гүйцэтгэх ба хэрэв өндөр өртөг бүхий резин хэрэглэх бол түүнийг даралтаар хэвлэх (Compression Moulding) машин хэрэглэдэг. Ашиглалтын нөхцөл болон шаардлагаас хамааран ( Жишээ нь: төрөл бүрийн тос, хүчил, халуун, вакуум битүүмжлэл, эсвэл өөx гэх мэт) өөр өөр төрлийн материалаар жишээлбэл: төрөл бүрийн каучук, полиэтилен эсвэл политетрафлоурэтилен-ээр хийдэг. Зарим тохиолдолд металлаар ч хийдэг ба энэ харьцангуй цөөн тохиолддог (жишээ нь: цөмийн реакторт хэрэглэх жийрэг эсвэл өндөр температурын ажиллаx сувгийн систем гэх мэт). 

Ажиллагааны үндсэн зарчим

Харьцангуй бүдүүн цагариг
жийргэвчүүд

Цагариг хэлбэрийн хөндлөн огтлолоос хамааран О-цагариг өөрийн тэнхлэгийн дагуу (axial) мөн босоо тэнхлэг дагуу (radial) жийрэглэх үүрэгтэй. О-цагариг резинийг угсрах явцад шахалтаас шалгаалан түүний дээрх чиглэлд жийрэглэх үүргийг гүйцэтгэдэг. Хэр сайн жийрэг болох нь анхны шахалт (угсраx үеийн шаxалт) болон дараагийн системийн даралтын (жишээ таглаад боолтоор боох) хүчнээс хамаарна. Тиймээс жийрэг болох хэсэгт тооцоолсноос илүү даралттай байна гэсэн үг.

Хэрэглээ

О-цагариг резинийг бүх техникийн салбарт хэрэглэx ба ялангуяа авто болон машин үйлдвэрлэлийн салбарт өргөн хэмжээгээр хэрэглэдэг. Жишээлбэл гэр ахуйд гэхэд усны цоргонд угсарсан байдаг. Ихэнx тохиолдолд статик жийрэг болгон хэрэглэнэ. Статик хэрэглээний жийргийг дотор нь тэнхлэгийн дагуу (аxиал)-статик мөн босоо тэнхлэг дагуу (радиал)-статик жийрэг хэмээн хоёр ангилж авч үздэг. Эхний тохиолдлын жишээ гэвэл цилиндрийн жийрэг резин эсвэл усны хоолойн жийрэг резин орно. Дараагийн тохиолдол буюу босоо тэнхлэг дагуу (радиал)-статик жийрэгт төмөр хавтангуудын хоорондын жийрэг гэх мэт.

Стандарт хэмжээс

Цагариг жийргэвч резиний динамик
хэрэглээний жишээ (зүсэлт хийсэн бүдүүвч зураг)
болох хөндлөн огтлолын зураг.

О-цагариг резин нь үндсэн хэмжээс нь "дотор талын диаметр × хөндлөн огтлол талбай", жишээлбэл 10 × 1,0 мм. О-цагариг резинийг янз бүрийн диаметртэйгээр стандартчилан үйлдвэрлэдэг. Үүнд хөндлөн огтлол талбайн хэмжээ (цагариг материалын хөндлөн огтлол) 0,35 мм – 40,00 мм хүртэл байж болно. Хамгийн жижиг хэмжээтэй жийрэг резинийг Швейцарын цагны үйлдвэрт хэрэглэдэг ба түүний хэмжээс нь 0,7 × 0,2 мм-н хэмжээтэй байна. Дотор талын диаметр нь хэрэглээнээсээ хамаарч метрийн хэмжээстэй ч байж болдог (цэвэр, бохир усны хоолойн жийрэг). Хамгийн том хэмжээстэй цагариг резинийг сансар судлалын дуран болон атомын цахилгаан станцын цөмийн реакторт хэрэглэдэг бөгөөд тэдгээрийн дотор талын диаметр нь 10 метр гаран байдаг. Германы DIN 3771-1:1984-12 гэсэн стандартаар дотор талын диаметрийн хэмжээс 1,8 мм – 17 мм хүртэл хөндлөн огтлолын талбай 1,8 мм-ийн хэмжээстэй. Хэрэглээнээс хамаарч дотоод диаметрийн шатлалын жишээ 6,0 / 6,3 / 6,7 / 6,9 / 7,1 / 7,5 мм. 14,00–38,7 мм гэсэн хэсэгт цагариг материалын хөндлөл огтлол 2,65 мм хэмжээтэй, 18–200 мм хэсэгт 3,55 мм цаашлаад 670 × 7 мм хүртэл байна.

Тосолгоо

Цагариг жийргэвчийг байнга хөдөлгөөнтэй байх эд ангид хэрэглэх тохиолдолд жийргэвчээ тосолбол түүний ашиглалтын хугацааг хамаагүй илүү сунгадаг. 

Зарим тохиолдолд жийргэвч цагаригийг үйлдвэрээс нь маш нарийн тараасан байдалтай тосолсон байдаг бөгөөд энэ нь ашиглалтын явцад ачаалагдах гадаргуу руу материалын бэлдсэн зайв завсраар гарч ирэн тослогдож байдаг. Өөр тохиолдол нь амархан арчигдахгүй, өтгөн тосолгооны материалыг цагариг жийргэвчид түрхэн, тодорхой хугацаанд тостой байх нөхцлийг бүрдүүлнэ. Бусад тохиолдолд тухайн жийрэг резинийг угсрах үедээ цагариг жийргэвч болон түүнийг суулгах гэж буй эд ангийн ханыг тослох ба тодорхой хугацааны дараа явцын дундах засварын ажлын үед шинийг солих боломжтой. Энэ зорилгоор угсрах ажилд зориулагдсан тосолгооны тос байх ба энэ тосыг ихэнх жийрэг резин тэсвэрлэх чадвартай юм.

Цахим холбоос

• Цагариг жийргэвчийн гарын авлага. (PDF; 214 хуудас; 10,6 MB, англи хэлээр)

Нимгэн төмөр

Нимгэн төмөр гэдэг нь өнхрүүлэн элдсэн металл бүтээгдхүүнийг хэлэх бөгөөд түүнийг хавтан байдлаар нийлүүлдэг. Бараг бүх металлыг нимгэн хавтан болгон боловсруулах боломжтой. Маш нарийн нимгэн төмрийг (энэ төрлийн нимгэн төмөр нь 60 µм-ээс бага зузаантай) ялтсан металл гэж нэрлэдэг ба үүнд жишээлбэл хөнгөнцагаан ялтсан цаас эсвэл ялтсан алт зэрэг байна. 

Эхний бүтээгдэхүүн

Металл гулдмайн агуулах

Нимгэн төмөр үйлдвэрлэхийн тулд эхлээд түүнд зориулан бэлдсэн гулдмай хэрэгтэй. Энэ гулдмайг цулаар нь цутгах эсвэл татаасан цутгамалын аргаар үйлдвэрлэн гаргадаг.

Нимгэн төмрийн төрөл

Ган нимгэн төмрийг түүний шинж чанараас нь хамааруулан ялгана. Гэхдээ ихэнх тохиолдолд түүний зузаанаар нь хуваан ангилдаг. 

Зузаан багатай нимгэн төмөр

Нимгэн төмрийн боловсруулалт

Зузаан багатай нимгэн төмөрт 3 мм-ээс бага зузаантай хавтангууд орно. Ийм төрлийн зузаантай төмрийг халуун эсвэл хүйтнээр нь элдэн боловсруулах ба ихэнх тохиолдолд хэлбэрт оруулан ашиглах зорилгоор хэрэглэнэ. Ямар гангийн төрөл байгаагаас нь хамааруулан эдгээр нимгэн төмрийг цагаан тугалга, цайр, зэс, никель, будаг, эмульс болон хуванцараар зэврэлтээс хамгаалан бүрнэ. Энэ нимгэн төмрийг хавтан болон хуйлсан ороомог хэлбэрээр нийлүүлдэг. Мөн түүнчлэн зузаан багатай нимгэн төмрийг дотор нь түүний суналтаас нь хамааруулан ангилсан байдаг. 3мм хүртэлх зузаантай нимгэн төмрийг ашигладаг үндсэн гурван салбар бий:

1. Автомашин үйлдвэрлэл ≈ 42 %
2. Төмөр-, нимгэн төмөр- болон металлын аж үйлдвэр ≈ 20 %
3. Цахилгааны техникийн үйлдвэрлэлд ≈ 15 %

Зузаан ихтэй нимгэн төмөр

Үүнд 3 мм-ээс 175 мм хүртэл зузаантай төмөр хавтангууд орно. Зузаан багатай нимгэн төмрөөс ялгагдах ялгаа нь хуйлан ороох боломжгүй зөвхөн хавтан байдлаар хийгддэг. Үйлдвэрлэх технологийн хувьд халуунааар нь элдэн боловсруулна. 

Нимгэн төмрийн стандарт хэмжээс

Дөрвөлжин хэлбэртэйгээр зүсэж бэлдсэн стандарт хэмжээс бүхий хавтангуудыг дараах хэмжээсүүдээр стандартлан хуваана.

• жижиг хэмжээст хавтан төмөр 1000  мм x 2000  мм, хэвийн хэмжээст нимгэн төмөр хавтан ч гэнэ
• дунд хэмжээст хавтан төмөр 1250  мм x 2500  мм
• том хэмжээст хавтан төмөр 1500  мм x 3000  мм

Үүнээс гадна дараах стандарт хэмжээс бүхий нимгэн төмрүүд ч байна.

Стандарт хэмжээс (миллиметрээр)

Өргөн × Урт	Урт / Хэт урт хэмжээстэй
2.000 × 6.000	8.000 / 12.000
2.500 × 6.000	8.000 / 12.000
3.000 × 6.000	8.000 / 12.000
3.500 × 7.000	14.000
4.000 × 12.000	16.000

Хийн урсгал судлал

Хийн урсгал судлал буюу пневматик гэдэг үг нь (эртний грек хэлээр pneuma πνεῦμα „амьсгал, салхи“) даралтат хийг ашиглан шинжлэх ухаан болон техникт механик ажил гүйцэтгэхийг хэлдэг. 

Ерөнхий ойлголт

Хийн хэлхээний бүдүүвч зураг

Хийн урсгал судлал нь бүх л техникийн хэрэглээнд даралттай хийг ашиглан ажил гүйцэтгэхийг нэрлэдэг. Үүний эсрэгээр, ажлыг гүйцэтгэхдээ шингэнийг ажлын медиум болгон хэрэглэхийг гидравлик хэмээн тодорхойлдог.

Орчны агаарыг шахсаныг даралттай хий (хуучнаар: шахсан агаар) гэж нэрлэнэ. Даралттай хийг олон төрлийн зорилготойгоор хэрэглэж болох ба жишээлбэл бодисыг цааш нь дамжуулах идэвхитэй хий (үүний жишээнд тээвэрлэх хий эсвэл будаг шүрших), эсвэл ямар нэг технологийн (жишээ нь хатаалт) процессийн хий болгон хэрэглэх мөн түүнчлэн шалгах хий болгон хэрэглэнэ.

Энгийн хэрэгцээний даралтат хийн төхөөрөмжүүд нь 6 бар хэт даралтанд (харьцангуй даралт) ажиллах бөгөөд энэ нь агаарын даралтаас долоо дахин илүү даралттай гэсэн үг юм. Өндөр даралтын түвшин шаардах хийн хэрэглээнд 18 бар хүртэл өндөр даралтын хүч шаардагдах ба үүнд ашиглах эд хэсэг нь тухайн даралтыг тэсвэрлэж чадах тусгай (жишээлбэл шланк, холбоос эд хэсэг гэх мэт) эд ангийг хэрэглэнэ. Зарим нэг онцгой тохиолдолд 40 бар хүртэл даралттай хийг ашиглах шаардлагатай байдаг (жишээ нь полиэтилен ундааны савны үйлдвэрлэл).

Даралттай хийн төхөөрөмжүүд нь бүгд дөрвөн хэсэг системээс бүрдэнэ: Даралтат хий үүсгэх, даралтат хийг бэлтгэх, даралтат хийг хуваарилах болон түүний жинхэнэ хэрэглээ. Даралттай хийг орчны агаарыг соруулан компрессороор шахан үүсгээд дараа нь бэлтгэх ажил болох шүүх болон хатаалт хийнэ. Үүний дараа даралттай хийн сүлжээгээр (хоолой- болон шланкаар хийсэн дамжуулаx хоолойнууд) дамжин түүнийг хэрэглэх газар аваачин техникт хэрэглэнэ.

Удирдаx систем

Шингэний техникт хавхлагийг ерөнхийд нь тохируулагч гишүүд гэж нэрлэх ба энэ нь ажлын гишүүдийг удирдах үүргийг гүйцэтгэнэ. Дараах эд хэсгийн бүлгүүд байдаг:

• даралтын хавхлаг
• тусгай хавхлаг (жишээлбэл: пропорционал хавхлаг)
• хаалтын хавхлаг
• урсгалын хавхлаг
• замын хавхлаг

Ном зүй

• Левин В. И. Профессии сжатого воздуха и вакуума. — М.: Машиностроение, 1989. — 256 с. — 15 000 экз. — ISBN 5-217-00601-3.
• P. Croser, F. Ebel: Pneumatik, Grundstufe. Festo Didactic, Esslingen 2003, ISBN 3-540-00022-4.
• G. Prede, D. Scholz: Elektropneumatik, Grundstufe. Festo Didactic, Esslingen 2001, ISBN 3-540-41446-0.
• G. Vogel, E. Mühlberger: Faszination Pneumatik. Vogel Buchverlag 2001, ISBN 3-8023-1886-2.

Антиблок систем

Хянах самбар дээрх
АБС-ийн таних тэмдэг

Антиблок систем (англ. anti-lock braking system, ABS, товчлол: АБС) гэдэг нь техникийн систем бөгөөд энэ нь автомашины явалтын аюулгүй байдлыг нэмэгдүүлэх болон дугуйн гүйлтийн талбайн элэгдэлтийг багасгах зориулалттай систем юм. Антиблок гэдэг үг нь автоматаар блоклох буюу түгжихийг хориглох гэсэн утгатай ба үүнийг ихэвчлэн тээврийн хэрэгсэлд хэрэглэдэг. Мөн галт тэрэг болон нисэх онгоцны явах ангид хэрэглэх нь ч бий.

АБС нь тоормос гишгэх үед дугуйнуудын эргэлтийг түгжин зогсоох тоормосны даралтыг бууруулах үйлчилгээтэй ажиллана. Ингэснээр автомашин болон онгоц нь тоормос гишгэсэн үед ч жолоодох боломжтой болон явж буй мөрнөөс гарахгүй байх бололцоог олгодог. Үүнээс гадна энэ систем нь дугуйн хий эргэлтийг тохируулсанаар нойтон зам дээр тоормосны замыг багасгадаг. Харин хуурай болон сул шороотой зам дээр эсрэгээр буюу тоормосны замыг уртасгах талтай байдаг. 

Түүх

1903 онд францын Паул Алло төмөр замын тээврийн хэрэгсэлд зориулсан тоормосны хүчийг тохируулагчийн патентыг бүртгүүлсэн байдаг.^[1][2] 1928 онд германы зохион бүтээгч Карл Вэссел авто тээврийн хэрэгсэлд зориулсан тоормосны хүч тохируулагчийн патентыг өөртөө авав.^[3][4] Мөн түүнчлэн Роберт Бош 1936 онд "Тээврийн хэрэгслийн дугуйг хатуу тоормослохоос сэргийлэх төхөөрөмж" гэх бүтээлдээ патент авчээ.^[5][6] Фриц Оствалд 1940 онд цахилгаан механикийн ажиллагаа бүхий тоормосны хүчийг тохируулагчийг танилцуулсан ба тэрбээр энэ төхөөрөмжөө туршилтаар ажиллагааг нь шалгасан байна.^[7]

Хамгийн анхны тоормосыг блоклохоос хориглогчийг Америкийн Нэгдсэн Улсын зохион бүтээгч Винсент Хуго Бендикс агаарын тээврийн хэрэгсэлд туршжээ. Нисэх онгоц нь газардах үедээ өндөр хурдтай байх тул энэ үед нь тоормослоход газардлагын эгнээнээс гарахгүй зогсох ёстой юм. 1952 оноос эхлэн олон тооны зэвсэгт хүчний болон тээврийн зориулалт бүхий агаарын тээврийн хэрэгсэлд Данлоп Рабберийн хөгжүүлсэн Максарет-Анти-Скидээр тоноглох болов.^[8] 1961 онд германы зохион бүтээгч Герхард Бахманн дүүжин тээврийн хэрэгсэлд зориулсан тоормосны хориглогчийн системийн патентыг авчээ.^[9] Энэ систем нь дүүжин кабиныг тоормослох үед савлахаас хамгаалах ёстой юм. Түүнийг Айбзеен дүүжин галт тэргэнд анх удаа хэрэглэсэн гэж бөгөөд энэ нь дэлхийд цорын ганц гэж тооцогддог.

Эх сурвалж

1. Patent US845633A: Brake for vehicles.
2. Hans-Rolf Reichel: Elektronische Bremssysteme. S. 43.
3. Patent DE492199C: Bremskraftregler, insbesondere für Kraftfahrzeuge.
4. Hans-Rolf Reichel: Elektronische Bremssysteme. S. 44.
5. Patent DE671925C: Vorrichtung zum Verhüten des Festbremsens der Räder von Fahrzeugen. Angemeldet am 15. September 1936, veröffentlicht am 16. Februar 1939, Anmelder: Robert Bosch GmbH. 
6. Bosch.com: 50 Jahre Bosch — ABS-Geschichte. Robert Bosch GmbH
7. Hans-Rolf Reichel: Elektronische Bremssysteme. S. 49. 
8. www.aviationancestry.com. Dunlop Maxaret Anti-Skid.  
9. Patent DE1252228B: Steuerung einer Tragseilbremse für Drahtseilbahnen. Angemeldet am 30. März 1961, veröffentlicht am 19. Oktober 1967, Anmelder: Pohlig-Heckel-Bleichert Vereinigte Maschinenfabriken Aktiengesellschaft, Erfinder: Gerhard Bachmann et al.